De ‘goedkope’ opwinding van Janis Joplin

DE ‘GOEDKOPE’ OPWINDING VAN JANIS JOPLIN
(Vrij Nederland 1969)

Op de tweede langspeelplaat, I Feel Like I’m Fixin’To Die (1967), van Country Joe & the Fish komt een heel simpel en fraai liedje voor dat Janis heet. Country Joe McDonald bezingt daarin de zangeres Janis Joplin die afgelopen vrijdagnacht, voor het eerst in Europa, in het Concertgebouw optrad. Eerder had een groter publiek aan deze kant van de oceaan al met haar kennis kunnen maken via Petulia van Richard Lester, waar zij op het feest in het begin van de film in volle glorie te horen – niet te zien – is.
Toen de opnamen voor deze film gemaakt werden was Janis Joplin nog onderdeel van de groep Big Brother & The Holding Company, een San Francisco underground groep, waar ze in 1966 bij toeval bij terecht kwam en die ze beroemd maakte.
In oktober vorig jaar kwam er, na twee langspeelplaten, ontelbare concerten en vele hardhandige gevechten tussen haar en de overige groepsleden – die zich behalve in de kleedkamers tenslotte ook op het toneel gingen afspelen – een eind aan deze samenwerking.
Albert Grossman, de ex-manager van Bob Dylan – karakteristiek aan het werk te zien in de film Don’t Look Back – formeerde rond haar een nieuwe begeleidingsgroep, die behalve uit de Big Brother-gitarist Sam Andrew, uit een drummer, organist, bassist en een blazerssectie bestaat. Met deze formatie, die pas in februari in New Yorks Fillmore East Auditorium van start ging, was Janis Joplin in het Concertgebouw te bewonderen.
Janis
‘Zingen’ is eigenlijk een te idyllisch woord voor wat Janis Joplin op het toneel uitvoert, met te veel reminiscenties aan opera en welluidendheid. Een keel opzetten is een term die meer van toepassing is op de vocale activiteiten van het uit Texas afkomstige, zesentwintig jaar oude bluesfenomeen.
Behalve met blues heeft haar muziek trouwens evenveel te maken met de harde, elektrisch versterkte rock, zoals die al jaren in zwang is. Haar manier van zingen veranderde dan ook op slag toen zij werd aangenomen bij Big Brother. ‘Ik weet niet wat er toen gebeurde’, zegt ze daarover in de officiële biografie van CBS, ‘ik explodeerde gewoon. Ik had nooit zo gezongen. Daarvoor had ik het Bessie Smith type werk gedaan, lange open noten en zo. Ik was gewend stil staand en op een heel simpele manier te zingen. Maar je kunt zo niet zingen, als je voor een rock-band staat met al dat ritme en dat volume. Je moet gewoon hard zingen en je wild bewegen als je dat allemaal achter je aan de gang hebt. Nu zou ik niet meer weten op welke andere manier ik zou moeten optreden. Ik heb wel geprobeerd het kalmer aan te doen en niet te schreeuwen, maar als ik dan na afloop van het podium verdween, voelde ik helemaal niets.’

GESCHIEDENIS
Janis Joplin, wier devies is getting stoned, staying happy and having a good time, is opgegroeid in het typisch Zuidelijke, burgerlijke en vooral blanke Amerikaanse oliestadje Port Arthur, waar ze al snel beschouwd werd als een outcast. Als vrijwel alles dat op het ogenblik subversief en eigenzinnig stem heeft in Amerika is ze afkomstig uit de middenklasse. [ (De arbeiders, die in de VS voornamelijk gerekruteerd worden uit de immigranten en de Afro-Amerikanen, hebben het telkens enkele generaties lang te druk met ‘Amerikaan worden’, iets dat ze van bovenaf dan ook voortdurend wordt voorgehouden. Dit is onder andere ook een van de redenen waarom socialistisch getinte bewegingen in de VS nooit een voet aan de grond hebben gekregen.)]
‘Ik wilde altijd al een artiest zijn, wat dat ook was, zoals andere meisjes stewardess willen worden. In Port Arthur werd in beschouwd als een beatnik en ze hielden daar niet van beatniks, hoewel zij, noch ik, er ooit een hadden gezien.’ (New York Times Magazine)
Na een korte studie aan de Universiteit van Texas, in Austin; vijf jaar van door het land liften, onregelmatig werken, steun trekken en op gezette tijden folkmusic en blues zingen; een jaar durende poging om opnieuw te studeren aan het Lamar State College of Technology in Beaumont (Texas weer) kwam ze tenslotte opnieuw en voorgoed in San Francisco terecht. ‘San Francisco is nu eenmaal de plaats waar je heen gaat als je een beetje gek bent, en dat ben ik.’
Unknown
Na haar toetreden tot Big Brother & The Holding Company is ze zeer snel bekend geworden. Aanvankelijk alleen in San Francisco. De doorbraak naar nationale roem kwam met haar optreden op het Monterey Pop Festval, dat plaatsvond in juni 1967. In zijn uitstekende beschouwing over dit festival in het blad Esquire van januari 1968 schreef Robert Christgau*) over dat optreden: ‘De eerste grote hit van het festival was Janis Joplin van Big Brother & The Holding Company, een geweldige meid uit Port Arthur, Texas, die wel eens de beste rock-zangeres sinds Ray Charles – en dat betekent sinds het begin – zou kunnen zijn, met een stem die voor twee derde Bessie Smith en voor een derde Kitty Wells is, en met een fantastische podium-aanwezigheid. Haar linker tepel stond recht overeind onder haar gebreide broekpak en hij zag er hard genoeg uit om je een oog mee uit te steken, terwijl ze schokte en stampte en dreigde de microfoon te breken of te verslinden. Ze kreeg de enige grote oprechte ovatie van het hele weekend en dat was alleen gebaseerd op haar goeie taaie zelf.’

VERVOLGENS
Sinds Monterey steeg Janis’ ster zeer snel. In de jazz en pop poll van Playboy werd ze vorig jaar uitgeroepen tot beste zangeres na Aretha Franklin en Dionne Warwick. In de 1968 poll van het toonaangevende blad Jazz & Pop werd ze vorig jaar eerste.
Tot nu toe kwamen er twee langspeelplaten uit waarop ze te horen is: Big Brother & The Holding Company en het onlangs hier uitgebrachte Cheap Thrills, waarop hoogtepunten uit haar live repertoire, als I Need A Man To Love, Summertime, Piece Of My Heart en vooral het door Willie Mae Thornton geschreven Ball And Chain.
Het Cheap Thrills album dat voorzien is van een zeer fraaie, in stripstijl getekende hoes van Robert Crumb, draagt bovendien het goedkeuringsstempel van de Hell’s Angels van San Francisco. Zoals men misschien weet vormen de Hell’s Angels de elite van de Amerikaanse ‘motor-cycle outlaws’, dat zijn groepen op opgevoerde en verfraaide motoren – in het geval van de Angels Harley Davidsons – rondrijdende lieden, gewoonlijk getooid met hakenkruisen en SS-insignes, die er de burgerman shockerende gewoontes op na houden. De eerste groepen Angels terroriseerden al vlak na de oorlog plaatsjes in Californië, iets dat sindsdien onder de naam ‘run’ een geregeld terugkerend hoogtepunt is geworden in het bestaan van de gangs. Naar verluidt zouden ze oorspronkelijk ontstaan zijn uit GI’s die na de oorlog niet meer konden wennen aan het burgerleven. Het image van de Angels heeft in de loop der tijden een zekere verandering ondergaan. Sinds 1966 zijn ze een onmisbaar onderdeel van de San Francisco pop-scene geworden. In Jazz & Pop stond onlangs een foto afgedrukt van Janis Joplin op het jaarlijkse bal van de Angels met Freewheelin’ Frank, die tijdens de roerigste Angel-periode, van 1956 tot 1962, Mister President, dat wil zeggen leider en woordvoerder van deze groep was.
Gevraagd naar haar relaties met de Hell’s Angels en in het bijzonder Frank, reageerde Janis Joplin met een verbaasd: ‘Hoe weet je dat?’ – Het woord ‘connection’ kan ook ‘geslachtsgemeenschap’ betekenen – ‘O die foto met Frank, hij is een goeie jongen. De Angels zijn nog steeds knapen waar niet mee te spotten valt. Frank ziet ze als Vikingen. Hoe ruw ze de mensen ook mogen behandelen, ze hebben een heel eenvoudig onderling geloof: loyaliteit en loyaal zijn ze! Ze zijn op hun manier ook heel oprecht, ze willen geen mensen doden, of kinderen verkrachten of stelen. Ze passen alleen op zichzelf en op hun vrienden. Het is een beetje de Western way of life en daar hou ik van.
Waar ik niet van hou is dat tegenwoordig alle echte, belangrijke levenswaarheden helemaal bedekt zijn met dikke lagen sociale bullshit, op die manier vallen die waarheden helemaal niet meer te beleven. Maar de Angels zijn wel echt en direct. Dat image van ruige gang hebben ze nog steeds omdat de mensen daar bang van zijn, maar daar trek ik me niets van aan, dat is mijn soort niet, dat zijn die stomme kleine mensen met hun huisjes en hun anderhalve auto, die zijn voor iedereen bang die opkomt voor zijn eigen recht. Maar de Angels hebben de goede houding om te durven zeggen: ik ben lelijk en smerig maar toch sterker dan jij en daarom kun je mij maar beter waarderen. Van die houding hou ik. Dat is wat voor mij een echte man is. Wij hebben altijd gratis voor ze gespeeld op hun feesten. We waren de band van de Angels, daarom hebben ze ook onze plaat goedgekeurd.’
Cheapthrills-1
HET BLANK-ZWART GEVOEL EN WAT OPTREDEN IS
Janis Joplin wordt geregeld de grootste blanke blueszangeres van tegenwoordig genoemd. In Amerikaanse kritieken valt ook nogal eens te lezen dat ze door de blues te zingen een ‘vocal black face’ heeft. ‘Ik ben mijn hele leven blank geweest. Ik weet niet wat het is om me zwart te voelen. Ik voel me alleen maar menselijk. Ik ben ermee opgehouden om over het probleem blank of zwart of blauw na te denken. Al dat gepraat over blanken die geen blues kunnen zingen is flauwekul. Neem de Rolling Stones alleen al! En Mike Bloomfield is een van de beste gitaarspelers ter wereld, het doet er totaal niet toe of hij nu blank of zwart is, hij is zelfs joods! Een joodse bluesgitarist, wie heeft daar ooit van gehoord? Toch is hij geweldig.’
‘Er zijn tal van mensen die er ideeën op na houden over de bevrijding van het zwarte ras en dat moet ook, maar ik vind de beste manier voor mijzelf om een gewoon, redelijk, verstandig menselijk wezen te zijn. In ieder geval door voor rede vatbaar te zijn zou iedereen al zijn steentje bijdragen.’ ‘Ik zing de blues alleen omdat ik ervan hou, ik heb er altijd een grote verwantschap mee gevoeld, ze zijn écht, het is geen muziek die zich tracht te verhullen en ingewikkeld te maken.’
‘Wat ik ermee doe moet meegemaakt worden, wat er op de plaat van overkomt geeft maar een vaag idee van wat het live is. Een plaat geeft maar een klein deel weer van wat er bij een optreden gebeurt, je moet er bij zijn om de elektriciteit te voelen, het is een vollediger ervaring dan alleen maar via het oor.’
In de al eerder geciteerde New York Times Magazine lichtte ze die ervaring als volgt nog verder toe: ‘Als ik zing dan geeft dat het gevoel van als wanneer je voor het eerst verliefd bent. Ik weet dat het echter meer is dan seks. Het is dat waartoe twee mensen samen kunnen komen, als wanneer je iemand werkelijk voor de eerste keer aanraakt, maar dan gigantisch geworden, vermenigvuldigd door het hele publiek. Ik voel vreemde rillingen over mijn hele lichaam, het is de hoogste emotionele en fysieke ervaring die er is. Ik weet dat geen enkele kerel mij me ooit zo goed kan laten voelen als een heel publiek dat doet.’

MUZIEK VOOR DE RUGGEGRAAT

Wie Janis Joplin in het Concertgebouw heeft meegemaakt zal weten dat haar optreden ook voor het publiek een ervaring is.
In een pauwblauwe, strakke zijden broek, waarop als een vijgenblad een reeds antieke button is gestoken met de historische tekst ‘Win with Ike’, helrode kousen in goudkleurige sandalen, met boven de tijdens het zingen gebalde vuisten een dertigtal kleurige ijzeren armbanden van vijf cent per stuk, krijst ze haar teksten, knalrood van inspanning, de zaal in, slaat of raspt ze verwoed op een houten instrument, danst ze op de muziek, smijt de microfoonstandaard kletterend tegen de vloer als die haar in weg staat, drinkt ze grote glazen Bourbon, hitst haar musici op en laat ze geen twijfel bestaan over de seksuele implicaties van haar gezang.
Cheap thrills (goedkope opwinding) inderdaad, maar om Frank Zappa te citeren: ‘How fine they are, up and down my spine, I need it, I need it, ‘cause it feels so fine.’

ELLY DE WAARD

*) Vanaf het begin een van de meest vooraanstaande rock critici van de VS; schrijft onder meer in The Village Voice en Rolling Stone

Reacties zijn gesloten.