Twee geliefden door Oek de Jong

MUSEUMTIJDSCHRIFT COLUMN 14 PDF_1

In de jaren vijftig van de vorige eeuw hadden vrijgevochten Amsterdamse kunstenaars hun eigen naaktstrand. Een afgelegen en weinig bezocht stuk strand waar zij, tegen de preutse tijdgeest in, naakt rondliepen en zwommen. Omtrent Groet en Callantsoog waren ze te vinden, in de kop van Noord-Holland. Daar trokken ze ’s zomers heen en leefden hun ‘vie de bohème’ aan zee.

Dit is de context van deze meesterlijke foto van Emmy Andriesse uit 1951. We zien, op het strand van Camperduin, de jonge en naakte schilderes Laura Meursing met de geheel geklede jonge dichter Chris van Geel. Zij waren in 1946 getrouwd, in 1948 was was hun zoon Chrisje geboren. In de zomer van 1951 was Van Geel er slecht aan toe: zijn huwelijk liep ten einde. In een gedicht schreef hij dat hij verlangde naar “een meisje om voor te lezen”, maar dat meisje was er niet.

In de grote generatie Nederlandse fotografen van de jaren veertig en vijftig – Cas Oorthuys, Carel Blazer, Eva Besnyö, Ad Windig en anderen – begint Emmy Andriesse voor mij steeds meer naar voren te komen. Ik kende haar werk vooral door het legendarische fotoboek De wereld van Vincent van Gogh (1955), waarvoor zij in de Provence de plekken fotografeerde die Van Gogh heeft geschilderd en de nazaten van degenen die hij er heeft geportretteerd. Het boek ging de hele wereld over.

Onlangs kocht ik Louise Barings Emmy Andriesse, Hidden Lens (2013) en ik heb er dagenlang gefascineerd in gekeken en gelezen. Ik houd van zwart-witfotografie en zelfs meer van zwart-wit dan kleurenfotografie. Ongetwijfeld omdat ik ben opgegroeid met zwart-witfoto’s. Maar de onovertroffen lichtwerking en de grafische kwaliteiten van zwart-witfotografie zijn minstens zo belangrijk als die invloed vanuit mijn kindertijd. Ik hou ook van de stijl waarin in die periode werd gefotografeerd én van de wereld die met de Rolleiflex en Leica werd vastgelegd. De fotografen van toen hadden een gevoel voor compositie dat door het strakke en dynamische idioom van Bauhaus en constructivisme was gevormd. Ze keken met de ogen van een schilder naar het licht en hadden een zesde zintuig ontwikkeld voor het moment waarop er moest worden afgedrukt. Voor veel klassiek geworden foto’s uit die tijd was maar één opname nodig.

Deze foto van Emmy Andriesse kun je zien als een portret van twee geliefden. Hij zou geënsceneerd kunnen zijn. Maar ik houd het op een situatie die zich voordeed op het strand bij Camperduin en door de fotografe is ‘gezien’. Natuurlijk is er geposeerd. Maar dit is geen bedachte foto. Emmy Andriesse fotografeerde wat zij tegenkwam.
De naakte jonge vrouw op de voorgrond – een meisje kun je haar niet meer noemen – is van alle tijden en het is ook een vrouw uit een bepaalde tijd. Ze draagt een camee om haar hals, iets wat tegenwoordig alleen nog een enkele deftige oude dame doet. Wie goed kijkt ziet dat ze haar benen niet heeft onthaard, en ook dat maakt haar tot een jonge vrouw uit een andere tijd, een in zekere zin onschuldiger tijd, minder geobsedeerd door lichamelijke perfectie. Het meest van een andere tijd vind ik haar neergeslagen blik, waarmee ze zichzelf afschermt. Ze leeft in een minder schaamteloze wereld dan de onze. Het waaide die dag, zoals we aan haar haren kunnen zien. De zon staat al laag, getuige de lange schaduwen.
Het wordt een spannende foto door de aanwezigheid van de volledig geklede jongeman op de achtergrond die naar haar kijkt. Hij ligt in het helmgras op het duin. Een wilde bos haar, heel grote handen en een ernstig gezicht. We zullen nooit weten wat er broeide tussen die twee. De foto suggereert alleen maar dat er iets broeide. Het contrast tussen de naaktheid van de vrouw en het gekleed zijn van de man herinnert aan Manets Le déjeuner sur l’herbe. Is dat erotiserende contrast voor Emmy Andriesse de ‘trigger’ geweest voor dit beeld? Of heeft ze de spanning tussen deze twee geliefden willen vastleggen?

Het meest bijzondere van de foto is dat Andriesse hem heeft kúnnen maken, dat ze zo dichtbij heeft kunnen komen, dat deze twee – vrienden, maar dan nog – het haar toestonden om hem te maken. Er zit een mooie ingetogenheid in deze foto, en juist daarom blijf je ernaar kijken.

Oek de Jong is romanschrijver en essayist, www.oekdejong.nl
Tekst en foto zijn verschenen in Museumtijschrift, Column 14 (2014)

Foto: Emmy Andriesse, ‘Laura Meursing met op de achtergrond haar echtgenoot Chris van Geel, een Nederlandse dichter’, Camperduin, Noord-Holland, 1951, Universiteitsbibliotheek Leiden, Bijzondere Collecties

 

Reacties zijn gesloten.