ZAPPA, DE FILM 2020

 

De Zappa-film van Alex Winter die vorig jaar al was voltooid, is eindelijk hier in roulatie gekomen. Ik zag ernaar uit en ben heel blij dat ik hem nu gezien heb. Dat heeft er veel mee te maken dat ik Zappa een keer of zes heb ontmoet en gesproken en daarvan talloze malen verslag heb gedaan, zoals allemaal in mijn Twintig Jaar Popgeschiedenis, Het Jasje van David Bowie (Uitgeverij De Harmonie, 2016) valt na te lezen.
Mijn allereerste gesprek met hem vond plaats in 1968 en het was meteen ook het allereerste interview dat ik ooit deed. Het werd het voorpaginastuk van Vrij Nederland en het zal zeker bijgedragen hebben aan de snelle en grote bekendheid van hem en The Mothers in Nederland.
Zowel Zappa als ik zijn uit het geboortejaar 1940. Een zekere gedeelde geschiedenis schept een band. Hij was een zeer intelligente en humoristische gesprekspartner maar zijn humor was, net als in zijn werk, altijd eerst sarcastisch, dan ironisch en tenslotte ronduit belachelijk makend. Het werk van hem en de diverse Mothers of Invention gaf daarvan, met name tijdens de concerten, hilarische voorbeelden
Ik herkende veel in de film. Tom Wilson bijvoorbeeld over wie ik het met Zappa had in dat eerste gesprek en die ik bij deze eerste gelegenheid ook ontmoette. De Pinewood Studio’s nabij Londen, waar ik de opnamen van de film 200 Motels bijwoonde. De GTO’s (Girls Together Outrageous )aan wie ik aparte pagina’s wijdde.
Veel was ook nieuw natuurlijk, zoals bijvoorbeeld de opnamen uit zijn jeugd; maar het belangrijkste is toch wel dat de film alles chronologisch zo op een rij zet, dat het Zappa’s ontwikkeling  inzichtelijker en begrijpelijker maakt.
Zo waren de datering en de betekenis van zijn kennismaking met het stuk Ionisation van de moderne componist Edgar Varèse voor mij een eye-opener.
Jaren lang stond op elke plaat die er van Zappa uit kwam op het label dezelfde uitspraak van Varèse afgedrukt: ‘The modern day composer refuses to die.’
Toen het later verdwenen was en ik hem daarnaar vroeg, was hij al een gedesillusioneerd man: ‘Zeker iets grappigs uit mijn jeugd’ was zijn antwoord.

Zappa kwam uit een milieu waar geen belangstelling bestond voor muziek. Dat dit stuk tijdens zijn tienerjaren zijn kennismaking met de muziek vormde is van diepgaande invloed geweest op zijn hele leven. ‘Literally the most frightening, evil, vile thing a human being could listen to‘, zo herinnerde hij zich dat moment later: ‘I could not understand why people didn’t love it the minute they heard it.’
Dit en de scheurende gitaargeluiden van Elmore James en Johnny ‘Guitar’ Watson die hij bij jeugdvriend Don Van Vliet (Captain Beefheart) leerde kennen vormden de basis van zijn hele ontwikkeling als rockmuzikant  en als componist.
Herkenbaar hierin is voor mij het volgende. In de jaren vijftig gebeurde er vóór de Rock and Roll vrijwel niets. In je behoefte aan meer muziek in overeenstemming met de tijd, met ritme, zocht je je heil bij de Amerikaanse Jazz óf inderdaad bij modern klassiek: wat mij betreft waren dat bijvoorbeeld de ritmische uitbarstingen van Strawinsky’s The Rite of Spring, die mogelijk zelfs een voorbeeld zijn geweest voor Varèse. Ionisation is van 1933, dus van twintig jaar later.
Ionisation is een zeven minuten durend stuk voor 17 verschillende soorten slagwerk, van drums, bekkens en bongo’s tot en met de koebel en de piano. Deze laatste wordt ook uitsluitend als slaginstrument ingezet. Hoeveel ritmischer wil je het hebben?
Zappa’s werk met  The Mothers is zijn synthese tussen Varèse en de Amerikaanse Blues en Rhythm & Blues. Van de eerste zijn de sterke contrasten tussen rustige en ogenschijnijk chaotische, zeer luide delen; van de tweede de songstructuur en de teksten, waarin hij al zijn humor en gal kwijt kon. Dit laatste kwam overigens helemaal van hemzelf. Als hij in deze vorm al gevoelens bloot gaf, dan waren het hilarische, opstandige of negatieve. 

Een groot deel van de film is natuurlijk gewijd aan Zappa’s leven als rock-musicus. Spaarzaam met muzikale fragmenten geïllustreerd, rijk aan stukken uit interviews. Zappa had immers al snel door dat ‘ik met mijn uitspraken meer de aandacht trek dan met mijn muziek.’ Dus interviews geven was een onderdeel van zijn werk.
Ook de componist Zappa is echter de hele film door aanwezig. Hij had zichzelf al heel vroeg het notenschrift geleerd en was in feite dag en nacht bezig met het uitschrijven van de muziek ‘die hij in zijn hoofd hoorde‘. Deze uitspraak is van hem zelf en verklaart eigenlijk meteen de enorme gedrevenheid die bijvoorbeeld ook maakte dat hij voor de musici die hij voor zich liet werken, nauwelijks een woord over had en dat hij ze even makkelijk ontsloeg als dat hij ze weer aannam. De pijn die dat ze kon doen maakt Ruth Underwood op roerende wijze duidelijk in de film. Opgeleid aan Juilliard School of Music, gaf zij de brui aan haar studie toen ze Zappa eenmaal had gehoord. Ze ervoer zijn muziek als een enorme bevrijding waar ze aan deel wilde nemen en ze heeft tot aan zijn dood toe de pianostukken voor hem gespeeld.

Voorts leed Zappa aan wat de Engelsen zo mooi ‘seksuele incontinentie’ hebben genoemd. Helaas komt hij hiermee iets minder prettig naar voren.
Persoonlijk vond ik deze uitspraak van hem het onaangenaamste: “Je komt thuis van een toernee met een druiper en je stuurt je vrouw naar de apotheek om medicijnen te gaan halen, niets aan de hand, opgelost toch?”
De hele sexualiteit werd door hem zonder enige omslag en recht voor zijn raap aangepakt. In een telefoontje aan zijn latere vrouw Gail en omringd in zijn huis door groupies (de GTO’s): ‘Als je zin hebt in neuken moet je wel langskomen.’ Hoffelijker was het niet.
En de volgende, tegen een keurige én mooie typiste in Londen, die hem bewonderde, is ook memorabel: ‘Denk je dat als ik met je neuk je nog een goede secretaresse voor mij zou kunnen zijn?’
Toch kwam ze later naar Laurel Canyon om inderdaad zijn secretaresse te worden en dat hield ze twee jaar vol. Ze zegt wel dat ze hem altijd afgewezen heeft.
Er is één element dat echter bij dit gedrag niet vergeten mag worden. Zo was Zappa precies sexueel ontwaakt in de periode van de zestiger jaren dat de Sexuele Bevrijding van de Vrouw aanbrak, mede door de uitvinding van de Pil. En deze periode was heel anders dan die van tien of vijftien jaar later, toen de tweede golf van het internationale Feminisme ontstond.
De zestiger jaren werden inderdaad gekenmerkt door die veel grotere vrijheid van de zeden, ook hier in Nederland. Denk aan bladen als Fuck en filmfestivals met heel veel naakt en copulatie in een bioscoop als bijvoorbeeld het Leidseplein Theater. Dit mede onder de bezielende leiding van Hitweek en Willem de Ridder.

In interviews met regisseur Winter viel al vorig jaar te lezen dat hij uiterst conscientieus te werk is gegaan en vrije toegang had tot The Vault, het archief in de kelders van Zappa’s huis in Hollywood, waar duizenden uren muziek en beeld liggen opgeslagen. Zappa registreerde vrijwel alles wat hij maakte. Dit en de volle medewerking van Zappa’s weduwe en zijn vier kinderen vormde de basis van de film.
Zappa’s optreden in het net van de Russen bevrijde Tsjechoslowakije van Vaclav Havel in 1992 – hij was toen al erg ziek: prostaatkanker – vormt de opening en het slot van de film, waardoor  Zappa’s eeuwige gevoel van miskend te zijn, door de regisseur lijkt te worden onderschreven. In dat land voelde hij zich immers volledig op waarde geschat.
Maar meer en meer blijkt het met die miskenning toch wel mee te vallen. Zappa had behalve een anarchistische ook een heel zakelijke kant en dus bond hij, als dat nodig was, zijn haar op en stak zich in een aanvaardbaar costuum, bijvoorbeeld voor zijn optreden in het Amerikaanse Congres inzake de vrijheid van het publiceren van songteksten op hoezen. Op het eind van zijn leven zag hij er dan ook uit als een mooie, grijze Italiaanse man.
Ook zijn werk als componist kreeg steeds meer aandacht. Het in Duitsland nieuw opgerichte maar internationale Ensemble Modern voerde onder meer zijn compositie Yellow Shark uit, die verrassend genoeg ook bestaat uit in oorsprong van The Mothers afkomstige songs. Schitterend is G-Spot Tornado, dat, begeleid door een fantastisch acrobatisch danspaar, de reeks waar Yellow Fish uit bestaat afrondt. Zappa dirigeerde dit stuk zelf en het bracht het publiek tot een staande ovatie van 20 minuten!
Samenvattend: De film als geheel zet Zappa neer als de persoon die hij was. En dat is met liefde en overtuiging gedaan. Dat is de grote verdienste ervan. Die persoon brengt op zich zo veel met zich mee dat de muziek, waar het de hele film vrijwel alleen in woorden over gaat, eigenlijk nauwelijks geïllustreerd wordt. Daar moet je naar op zoek gaan, als je de film gezien hebt. Dat heb ik gedaan en met name naar zijn werk als componist en dat is een interessante ervaring gebleken.
Om die scheppende kant van het veelzijdige en charismatische genie Zappa te belichten zal er echter een nieuwe documentaire nodig zijn.

 

ELLY DE WAARD

Foto: Rob Baarsma: Frank Zappa en Elly de Waard in het Concertgebouw, Amsterdam, 1970

 

Reacties zijn gesloten.